Gana'da, topluluk kaynak yönetim alanları (CREMA'lar), yerel halkın korunan alanlar dışındaki doğal kaynakları yönetmesine olanak tanıyarak sürdürülebilir geçim kaynakları sağlıyor. Bu model, yerel toplulukları dışlayan eski 'kale muhafazası' yaklaşımından farklıdır. 2000'lerin başından bu yana Gana'da 63'ten fazla CREMA kurulmuş olup, bu alanlar ülkenin arazi alanının yaklaşık %10'unu, yani 2 milyon hektarı kapsamaktadır.
Gana'da toprak ve doğal kaynak hakları karmaşık bir yapıya sahiptir; topluluklar, geleneksel liderler, özel şirketler ve hükümet aynı kaynaklar üzerinde hak iddia edebilir. Bu durum, anlaşmazlıklara yol açmaktadır.
CREMA'lar, toprakların en yakınındakiler tarafından yönetilmesini sağlayarak, atmosferden karbondioksit emerek iklim değişikliğiyle mücadeleye katkıda bulunarak ve yerel geçim kaynaklarını destekleyerek önem taşımaktadır. Bu alanlar:
- Peyzajları restore eder, ormanları korur, ağaç dikimini teşvik eder ve daha iyi arazi kullanım uygulamalarını destekler.
- İnsanların doğada daha fazla zaman geçirmesini sağlayarak stres seviyelerini azaltır ve genel sağlıklarını iyileştirir.
- Büyük ölçekli iklim, koruma ve kalkınma programları için temel oluşturur. Örneğin, Gana Shea Peyzajı Emisyon Azaltma Projesi, shea park alanlarını koruyarak ormansızlaşmayı azaltır ve gelir yaratır.
- Gana Kakao Ormanı REDD+ Programı, ormanları yönetmek ve koruma faaliyetleri yürütmek için toplulukları, hükümet kurumlarını ve çiftçileri bir araya getirir.
İlerleme ve Engeller
CREMA'lar, koruma ve geçim kaynaklarını iyileştirme konusunda başarılar elde etmiştir. Örneğin, Wechiau CREMA, nehir habitatlarını koruyarak ve avlanmayı sınırlayarak su aygırı popülasyonunu artırmıştır. Zukpiri CREMA ise, kontrolsüz kesim ve orman yangınlarından korunarak orman alanını genişletmiş ve ağaç dikimiyle büyümeye devam etmiştir.
Ancak, CREMA'lar bazı olumsuzlukları da beraberinde getirmiştir. Kadınlar ve Fulani çobanları gibi belirli gruplar karar alma süreçlerinden dışlanabilmektedir. Bazı durumlarda, yerel liderler ve elitler, kendi çıkarları doğrultusunda arazi satışları gibi kararları kontrol edebilmektedir. Ayrıca, topluluklar arasında kimin toprağa sahip olduğu, kimin tarım yapabileceği veya kaynak toplayabileceği konusunda anlaşmazlıklar yaşanabilmektedir.
Hükümet programlarının koordinasyonsuzluğu, çelişkili politikalara yol açarak arazi yönetimini zorlaştırmaktadır. Birçok CREMA, yeterli uzun vadeli finansman ve teknik destekten yoksundur, bu da sürdürülebilirliklerini engellemektedir.
Yasanın Yetersizlikleri
Gana hükümeti, 2024 yılında yasalaştırılan Yaban Hayatı Kaynakları Yönetimi Yasası ile CREMA'lara yasal destek sağlama yolunda adımlar atmıştır. Bu yasa, CREMA'ları tanıyan ilk ulusal politika aracıdır.
Ancak, yasanın CREMA'ları destekleme potansiyeli sınırlıdır. Yasa, CREMA'ları yalnızca yaban hayatı koruma yolları olarak tanımakta, tarım ve ormancılık gibi ana geçim kaynaklarını oluşturan diğer doğal kaynakların kullanımına yasal destek sağlamamaktadır.
CREMA'ların başarılı olması için Gana'nın politika çerçevesinin şu boşlukları ele alması gerekmektedir:
- Toplulukların, topraklarındaki ağaçları yönetme ve bunlardan faydalanma konusunda daha net yasal haklara sahip olması.
- Tarım ve ormancılıkla ilgili devlet kurumlarının daha yakın çalışarak topluluklara tutarlı destek sağlaması.
- CREMA'ların güvenilir uzun vadeli finansmana erişiminin sağlanması.
- Finansman kararlarının şeffaf olması ve toplulukların projeleri tam olarak anlaması ve kabul etmesi.
Bu adımların atılması, CREMA'ların uzun vadeli başarısını destekleyecek daha etkili bir yasal çerçeve oluşturacaktır.
