Gana, 2023'te petrol ithalatı için ABD doları yerine altın kullanarak yeni bir ödeme düzenlemesi başlattı. Bu politika, yerel para birimi sedi üzerindeki baskıyı azaltmayı ve enflasyonu kontrol altına almayı amaçlıyor. Strateji kısa vadede döviz talebini azaltarak sedide istikrar sağladı ve yakıt fiyatlarındaki baskıyı hafifletti. Ancak Gana, küresel petrol fiyatlarındaki dalgalanmalara karşı hala savunmasız durumda.
Gana, Afrika'nın önde gelen altın üreticilerinden biri olarak, yıllık 120 tonu aşan üretimiyle bu stratejiyi destekliyor. Gana Altın Kurulu'nun kurulması, devletin altınları resmi kanallar aracılığıyla kullanma kabiliyetini artırıyor. Bu yaklaşım, geçmişteki siyasi güdümlü yakıt fiyatı müdahalelerine ve örtülü sübvansiyonlara göre daha güvenilir bir istikrar stratejisi olarak görülüyor.
Politika sayesinde enflasyon, 2023'teki zirve seviyelerinden önemli ölçüde azalarak 2026 başlarında yaklaşık %3-4'e düştü. Şubat 2026'da pompa fiyatları yıllık bazda %20'den fazla düşerek yakıt fiyatlarında ılımlılaşma sağlandı. Bu veriler, kısa vadeli baskıların başarıyla yönetildiğini gösteriyor.
Ancak bu rahatlama, yapısal bir reform niteliği taşımıyor. Altın karşılığı petrol gibi politikalar, Gana'nın ithal rafine yakıtlara olan bağımlılığını ortadan kaldırmıyor.
Gana'nın küresel petrol şoklarına karşı kırılganlığının temelinde, enerji sisteminin yapısı yatıyor. Ülke, ham petrol üretmesine rağmen, ABD doları cinsinden fiyatlandırılan ve ödenen ithal rafine yakıtlara büyük ölçüde bağımlı. Yerli rafineri üretimi talebin sadece küçük bir kısmını karşılayabiliyor; rafine petrol ürünlerinin yaklaşık %72'si ithal ediliyor. Bu durum, ekonomiyi doğrudan küresel petrol piyasalarına bağlıyor.
Bu ithalat bağımlılığı üç ana faktöre dayanıyor:
- Sınırlı rafineri kapasitesi: Gana'nın ham petrolü yerel olarak işleme yeteneği, Tema Petrol Rafinerisi'nin sınırlı ve güvenilmez çalışmasıyla kısıtlı. Mali kısıtlamalar, bakım sorunları ve operasyonel verimsizlikler nedeniyle rafineri yıllardır aralıklı çalışıyor.
- Zayıf depolama altyapısı: Ülkenin petrol ürünleri için stratejik depolama kapasitesi yetersiz. Bu durum, rezerv oluşturma ve tedarik yönetme kabiliyetini azaltıyor, sık ithalata bağımlılığı artırıyor.
- Gelişmemiş petrol ürünleri sektörü: Rafineri ve depolama dışındaki alanlarda da verimsizlikler mevcut. Dağıtım ağı parçalanmış durumda, lojistik darboğazlar yaşanıyor ve düzenleyici katılıklar esnekliği azaltıyor.
Yerli rafineri kapasitesini artırmak tek başına yeterli değil; çünkü yerli yakıt fiyatları uluslararası göstergelere bağlı kalmaya devam ediyor. Bu da küresel petrol şoklarının enflasyona yansıyacağı anlamına geliyor.
Gana için dört öncelik öne çıkıyor:
- Mevcut makroekonomik disiplin korunmalı ve politika geri dönüşlerinden kaçınılmalıdır.
- Gelecekteki petrol fiyatı şoklarını emmek ve döviz kuru baskılarını kontrol altına almak için döviz rezervleri güçlendirilmelidir.
- Altın ve döviz stratejileri entegre edilerek altın seferberliğinin dış likiditeyi doğrudan güçlendirmesi sağlanmalıdır.
- Rafinaj, depolama ve enerji altyapısına yönelik yatırımlarla ithalata bağımlılık azaltılmalıdır.
Gana'nın yakıt stratejisinin başarısı, mevcut istikrar önlemlerinin daha dirençli bir enerji sistemine dönüştürülüp dönüştürülemeyeceğine bağlı olacaktır. Türkiye'nin Afrika ile artan ekonomik bağları göz önüne alındığında, Gana'nın bu tür yapısal reformları benimsemesi, kıtadaki genel ekonomik istikrar ve kalkınma için olumlu bir gelişme olacaktır.