Petrol fiyatlarındaki artışın etkileri, Güney Afrika'da ilk bakışta benzin pompalarında hissedilse de, yapılan analizler dizelin ekonomiye daha büyük bir darbe vurduğunu ortaya koyuyor. Bunun iki temel nedeni var: Dizel, Güney Afrika ekonomisinin maliyet yapısının temelini oluşturuyor ve ekonomiyi ayakta tutan sistemleri (yük taşımacılığı, gıda dağıtımı, madencilik, tarım, jeneratörler) çalıştırıyor. Bu nedenle, dizel fiyatlarındaki artış, bu sektörlerdeki maliyetleri doğrudan yükseltiyor. İkinci olarak, dizel fiyatları benzine göre çok daha fazla arttı. 2026'nın ilk çeyreğine kıyasla ikinci çeyrekte dizel fiyatları %60'a yakın artarken, benzin fiyatları %25 civarında arttı.
Yapılan hesaplamalara göre, daha yüksek yakıt fiyatları sadece 2026'nın ikinci çeyreğinde Güney Afrika ekonomisine yaklaşık 45 milyar Rand (2,7 milyar ABD Doları) ek maliyet getirebilir. Bu ek maliyetin neredeyse %70'i dizelden kaynaklanıyor. Bu durum, Güney Afrika'nın temel sorunlarını çözmesi ve dış şoklara karşı daha dirençli hale gelmesi gerektiğini gösteriyor.
Güney Afrika'nın Yakıt Tüketiminde Değişim
Son yirmi yılda dizel tüketimi, Güney Afrika ekonomisinde istikrarlı bir şekilde benzin tüketimini geride bıraktı. 2005'te benzin toplam yakıt tüketiminin neredeyse yarısını oluştururken, bugün dizel ulusal olarak tüketilen tüm yakıtın neredeyse yarısını oluşturuyor. Benzinli araçların daha yakıt verimli hale gelmesi ve hane halkı gelirindeki zayıf büyüme benzin talebini yavaşlatırken, dizelin artan kullanımı Güney Afrika ekonomisindeki yapısal değişiklikleri yansıtıyor:
- Devlete ait Transnet'in demiryolu kapasitesindeki sorunlar nedeniyle yük taşımacılığının karayollarına kayması, dizel kullanan kamyonların kullanımını artırdı.
- 2022-2024 arasındaki şiddetli elektrik kesintileri, madencilik, imalat, tarım sektörleri ve diğer işletmelerin operasyonlarını sürdürmek için dizel jeneratörlere olan bağımlılığını artırdı.
Bu durum, dizelin sessizce Güney Afrika'nın "gölge altyapı sistemi" haline geldiğini ve ekonominin diğer yerlerindeki başarısızlıkları telafi eden bir yakıt olduğunu gösteriyor. Bu nedenle, Güney Afrika'nın petrol şoklarına karşı savunmasızlığı, sadece fosil yakıt tüketen araçlardan elektrikli araçlara geçişle giderilemez; dizel yoğun sistemlere gömülü savunmasızlıkların ele alınması gerekiyor.
Etki
Güney Afrika, ham petrolün neredeyse tamamını ithal ettiği için petrol şoklarına karşı her zaman savunmasız olmuştur. Ancak son yıllarda iç rafineri kapasitesinin azalmasıyla ham petrol yerine yakıt ithalatı arttı. Bu durum, ülkeyi sadece daha yüksek petrol fiyatlarına değil, aynı zamanda küresel yakıt tedarik zincirlerindeki aksamalara da daha açık hale getirdi. Bu, dış ve iç şokların birbirini güçlendirme riski taşıyor.
Etkinin hissedilmesi muhtemel alanlar şunlardır:
- Tarım Sektörü: Yakıt, karayoluna bağımlı ulaşım sisteminde gıda dağıtım maliyetlerinin önemli bir payını oluşturuyor. Daha yüksek dizel fiyatları, gıda taşıma maliyetlerini doğrudan etkiliyor. Ayrıca, çiftçilik dizel yoğun bir faaliyet ve gübre fiyatlarındaki artışlar çiftçilik ve gıda dağıtımındaki marjları sıkıştırıyor. Çiftçiler ayrıca Hürmüz Boğazı'na bağlı nakliye rotaları üzerinden yapılan ihracat pazarlarını da kaybedebilir.
- Hükümetin Maliyesi: Hükümetin Nisan-Haziran 2026 arasında getirdiği geçici yakıt vergisi indirimleri, vergi gelirlerinden feragat edilmesiyle maliyeye yaklaşık 17,2 milyar Rand'a mal oldu. Bu durum, mevcut bütçedeki ihtiyat akçesini aştığı için ek maliyetin başka yollarla karşılanması gerekiyor.
- Enflasyon: Yakıt maliyetindeki artışlar, enflasyon beklentilerini şekillendirerek enflasyonun hedeflenen seviyenin üzerine çıkma riskini taşıyor. Bu durum, Merkez Bankası'nın enflasyon hedefine doğru ilerlemesini zorlaştırıyor.
Politika yapıcılar, sadece yakıt fiyatları değil, aynı zamanda daha yüksek yakıt maliyetlerinin daha geniş fiyatlandırma davranışlarına ve ücret beklentilerine yerleşebileceği olasılığı hakkında da endişeli olmalıdır.
