Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) Başkanı Fatih Birol, Haziran ayında The Africa Report'a verdiği demeçte, "Eğer Ortadoğu'da yeniden bir çatışma alevlenirse, tüm Afrika zarar görür" demişti. Ardından kaçınılmaz olan gerçekleşti. Washington ve Tahran arasındaki barış anlaşması sadece birkaç gün sürdü. İki taraf arasındaki çatışmalar yeniden alevlendi ve Hürmüz Boğazı'nın ne zaman açılacağına dair bir tarih belirtilmeden kapatıldı.
Dünya enerji arzının %20'sinin geçtiği bu stratejik deniz yolunun kapatılması, piyasalarda hemen tedirginliğe yol açtı. 20 Temmuz Pazartesi günü ABD ve İran'ın düşmanlıkları tırmandırmasıyla petrol fiyatları varil başına 90 doları aştı. Bu rakam ilkbaharda görülen zirvelerin (varil başına 120 dolar) oldukça altında olsa da, yeni şokun Afrika ekonomileri için sonuçları var.
Nijerya ve Batı Afrika'daki krizin etkisini yumuşatmaya yardımcı olan Dangote rafinerisi, Malili ekonomist Modibo Mao Makalou'ya göre, "Afrika'da petrol ürünleri net ithalatçısı olan 38 ülke varken, mevcut kapasitesi bu yapısal açığı tamamen doldurmaktan uzaktır."
2024'te başlatılan "ham petrol karşılığı naira" (naira for crude) programı kapsamında yeterli ham petrol tedarikinde sorun yaşayan Dangote, yerel pazarda rafine ürünlerini dolarla satmaya karar verdi.
Fas, Kongo, Kenya… Krizle Yaşamak
Rafine petrol ürünlerinin çoğunu ithal eden Fas'ta, çatışmaların yeniden başlamasından bir gün sonra pompa fiyatları tekrar yükseldi. Dizel fiyatı 0,70 dirhem artarak litre başına 13,30 dirheme (3,62 dolar) ulaştı; benzin fiyatı ise litre başına 14,24 dirheme çıktı. Yılın başlarında, Demokratik İşçi Konfederasyonu (CDT), fiyat liberalizasyonuna son verilmesi ve Samir aracılığıyla yerel rafinerinin yeniden faaliyete geçirilerek "halkın harcama gücünün korunması" çağrısında bulunmuştu.
Orta Afrika'nın önde gelen petrol üreticisi Kongo Cumhuriyeti, kağıt üzerinde krizden fayda sağlayacak gibi görünüyor. Hükümet, daha yüksek fiyatlar sayesinde 2026'da kamu gelirlerinin %8,9 artarak 2,8 trilyon CFA frangına (4,8 milyar dolar) ulaşmasını bekliyor. Ancak Kongo-Brazzaville, enerji ithalatı faturalarının da artmasıyla karşı karşıya; bu rakam 2026'nın ilk çeyreğinde %106,1 artarak 39,5 milyar CFA frangına ulaştı.
Krizi kontrol altına almak ve pompa fiyatlarını istikrara kavuşturmak için Kenya, akaryakıt üzerindeki katma değer vergisini %16'dan %8'de tutarak uzatma kararı aldı. Güney Afrika ise, devlet tarafından tutulan rezervlere ek olarak, rafine petrol ürünleri ithalatçılarının 21 günlük stok bulundurmasını planlıyor. Bu, toplam stokların yaklaşık 36 milyon varile ulaşmasını sağlayacak ki bu da iki aylık tüketimine denk geliyor.
Yerel İşleme: Afrika'nın Oynayabileceği Kart
Stratejik rezervler azaldıkça, arz sıkıntısı riski yeniden gerçek hale geliyor. Ancak bu tehdit buzdağının sadece görünen kısmı. Yükselen fiyatlar ve arz sorunları, zaten birbiri ardına gelen uluslararası krizlerle zayıflamış Afrika ekonomilerinde yeni bir enflasyon dalgasını tetikleyebilir ve büyümeyi yavaşlatabilir.
Kıta ilkbaharda dayanıklı bir duruş sergilese de, şok sadece yakıtla sınırlı kalmayacak. Gıda, ilaç, endüstriyel ekipman, elektronik parçalar gibi birçok sektörde, ithalata büyük ölçüde bağımlı olan Afrika devletleri, tedarik zincirleri üzerinde artan bir baskıyla karşı karşıya kalacak.
"Gerçek çözüm, ekonomiyi yapısal olarak yeniden şekillendirmekte, yani ham madde ihracatından sanayileşmeye ve katma değer yaratmaya geçmekte yatıyor" diyor Makalou. Malili ekonomiste göre, bölgesel ve küresel değer zincirlerinde yer edinmek için petrol, altın, elmas, kobalt veya kakao gibi ürünlerin yerel işlenmesine yatırım yapmak ve üretimi artırmak esastır.
Kongolu ekonomist Al Kitenge, "Kıta genelinde kısa tedarik zincirleri ve yerel kaynak kullanımı öncelikli olmalı. Bu da Afrika ülkeleri arasındaki ticareti artırmak ve bölgesel merkezler aracılığıyla komşu ülkeler arasında ortak yatırımlar da dahil olmak üzere yurt içinde yoğun yatırım yapmak anlamına geliyor" diyor. Güçlü bir pan-Afrika eylemi olmadan, bütçe açıkları daha da genişleyecek ve bu da Afrika borcu üzerindeki baskıyı artıracaktır.