Zambiya, Gana'nın elmas ve altın kaçakçılığını azaltma modelinden esinlenerek, kendi zanaatkar altın ticaretini resmi kanallara çekmeyi hedefliyor. Bu adım, Afrika ülkelerinin vergi sistemlerine yansımayan milyarlarca dolarlık üretimi geri kazanma çabasının bir parçası.
ZCCM-IH, Gana'nın modelini benimsemesi halinde Zambiya'nın küçük ölçekli altın endüstrisinden 1.8 milyar doların üzerinde gelir elde edebileceğini tahmin ediyor. Bu, Zambiya'yı Gana'nın sistemini inceleyen diğer Afrika altın üreticileri arasına katıyor.
Potansiyel kazançlar dikkat çekici. Bloomberg'in verilerine göre, Birleşik Arap Emirlikleri 2023'te Zambiya'ya atfedilen yaklaşık 1.8 milyar dolarlık altın ithal etti. Ancak Zambiya merkez bankası, aynı yıl resmi altın ihracatını 128 milyon doların altında kaydetti.
ZCCM-IH CEO'su Kakenenwa Muyangwa, bu gayri resmi ticaretin bir kısmını düzenlenmiş kanallara getirmenin, Zambiya'nın resmi ihracatını önemli ölçüde artırabileceğini belirtti.
Afrika'da Milyarlarca Dolarlık Kayıt Dışı Altın Ticareti
SWISSAID'in raporuna göre, Afrika'da her yıl 321 ila 474 metrik ton zanaatkar altının beyan edilmeden üretildiği ve bunun değerinin 24 ila 35 milyar dolar arasında olduğu tahmin ediliyor. Bu üretimin büyük bir kısmı, resmi kayıtlara yansımadan Birleşik Arap Emirlikleri'ne ulaşıyor.
Gana, bu sorunu çözmek için Altın Kurulu (GoldBod) aracılığıyla bir sistem kurdu. Bu sistem, zanaatkar altının satın alınması ve ihracatını merkezileştirerek, resmi kayıtlı ihracatı 2024'te 63.6 metrik tondan 2025'te yaklaşık 103 metrik tona çıkardı. Bu ihracatlar 10.8 milyar dolarlık döviz kazancı sağladı.
Gana'nın bu yaklaşımı, Tanzanya ve Burundi gibi diğer Afrika ülkelerinin de ilgisini çekiyor. Tanzanya Madencilik Komisyonu ve Burundi ile Tanzanya merkez bankası temsilcileri, Gana sistemini incelemek üzere Akra'ya ziyaretler gerçekleştirdi.
Burundi için resmi ihracat ile uluslararası ticaret verileri arasındaki fark da dikkat çekici. IMF, ülkenin 2023'teki resmi altın ihracatının, ticaret ortaklarının bildirdiği ithalatın yalnızca dörtte birini temsil ettiğini tahmin ediyor.
Zambiya'nın ilgisi, Afrika'daki altın üreticileri arasında zanaatkar üretimi resmi kanallara yönlendirebilecek mekanizmalar arayışının bir parçası. Gana, böyle bir yaklaşımın önemli ek hacimleri yakalayabileceğini gösterse de, deneyimi aynı zamanda yüksek resmi ihracatın tüm sorunları çözmediğini de ortaya koyuyor.
Altın Ticaretini Resmiyet Kazandırmak Yeterli mi?
Gana'nın deneyimi, öncelikli olarak resmi kanallardan kaçan altını geri kazanmaya odaklanan bir stratejinin risklerini vurguluyor.
İlk zorluk finansal. Gana'nın yurt içi altın satın alma programı, 2025'te Gana Merkez Bankası için yaklaşık 1.7 milyar dolarlık zarara yol açtı. IMF, devlet satın alma işlemlerine bağlı maliyetler devam ettiği sürece mali riskin süreceğini belirtiyor.
Vergi geliri de bir diğer zorluk. Gana'nın madencilik sektörünün tamamı 2025'te yaklaşık 19 milyar cedi vergi geliri elde ederken, küçük ölçekli madenler bu katkının çok küçük bir kısmını oluşturdu. IMF, zanaatkar altından elde edilen vergi gelirini "sıfıra yakın" olarak nitelendirdi.
Üçüncü bir sorun, altının kendisinin kökeniyle ilgili. Altının resmi kanallardan geçirilmesi, yasal olarak çıkarıldığını garanti etmiyor. Gana'da yasa dışı madencilik için kullanılan "Galamsey" terimi, yetkililerin operasyonlar düzenlemeye devam etmesine neden oluyor. Altını madenden ihracata kadar sistematik olarak izleyebilen tam teşekküllü bir sistemin olmaması bu zorluğu artırıyor.
IMF, kaçakçılığı ve yasa dışı finansal akışları azaltmaya yardımcı olmak için daha güçlü izlenebilirlik önlemleri tavsiye etti.
Zambiya ve diğer Afrika ülkeleri için ders, basitçe devlet destekli bir altın alıcısı yaratmaktan daha karmaşık. Gana, hükümetlerin milyarlarca dolarlık zanaatkar altını resmi kanallara yönlendirebileceğini ve resmi olarak kaydedilen ihracatı artırabileceğini gösterdi. Ancak deneyimi, resmiyetin tam ekonomik faydasının, devletin maliyetleri kontrol edebilmesi, vergi toplayabilmesi ve metalin yasa dışı operasyonlardan gelmediğini kanıtlayabilmesi durumunda sağlandığını da gösteriyor.
Kaynak: Ecofin Agency