Kenya'da Başkan William Ruto yönetimi, acil durum harcamaları adı altında dört yıl içinde 364,24 milyar Kenya Şilini (yaklaşık 2,5 milyar ABD doları) harcadı. Bu durum, Anayasa'nın acil ve öngörülemeyen harcamalar için izin verdiği hükmün kötüye kullanıldığına dair endişeleri artırıyor.
Resmi verilere göre, bu miktarın yarısından fazlası, yani 209,37 milyar Şilin, Haziran 2026'da sona eren mali yılda harcandı. Bu, Anayasa'nın 223. Maddesi kapsamındaki harcama eğilimini güçlendiriyor.
Kenya'da Acil Durum Harcamaları Neden Artıyor?
Bütçe Denetçisi (CoB) Margaret Nyakang’o'ya göre, Haziran 2026'da sona eren yıldaki acil durum harcamaları, bir önceki yıla göre üç kat artarak 66,5 milyar Şilin'den 209,37 milyar Şilin'e yükseldi. Ruto yönetimi, ilk mali yılında 69,2 milyar Şilin, Haziran 2024'te sona eren yılda ise 19,1 milyar Şilin acil durum harcaması yaptı.
Nyakang’o, bu artışın bütçe sürecini sorgulattığını ve fonların kötüye kullanılma riskini taşıdığını belirtti. Anayasa'nın 223. Maddesi, hükümetin onaylanmış bütçe dışındaki beklenmedik harcamalar için para çekmesine izin veriyor, ancak Hazine'nin iki ay içinde parlamentodan onay alması gerekiyor.
“Bütçe Denetçisi, onaylanan bazı harcamaların rutin, günlük ofis operasyonlarını kapsadığını ancak bütçe formülasyon sürecinde fon ayrılmadığını gözlemledi,” diyen Nyakang’o, “Anayasa'nın 223. Maddesi kapsamında fonlama kriterlerini yöneten yasal çerçeve ile mali bütünlüğü sağlamak ve bütçe güvenilirliğini korumak için kontrol mekanizmalarının gözden geçirilmesini tavsiye ediyor.” dedi.
Acil Durum Harcamalarında Hangi Kalemler Yer Alıyor?
Ruto yönetimi, dört yıllık dönemde toplam 522,79 milyar Şilin tutarında acil durum harcaması için çekim talebinde bulundu. Ancak Nyakang’o, 158,6 milyar Şilin tutarındaki talebi reddetti. Devletin acil durum çekimleri kapsamında finanse etmek istediği kalemlerden bazıları, yasal gerekliliklerle çelişerek rutin ve öngörülebilir, acil olmayan kalemlerdi.
Sayıştay Başkanı Nancy Gathungu da devletin acil durum harcaması penceresini giderek daha fazla kullanmasını eleştirdi. Gathungu, bazı bakanlıkların seyahat gibi rutin kalemleri acil durum olarak gizlediğini söyledi. Acil durum çekimleri kapsamında finanse edilen projelerden bazılarının durduğunu veya belgelendirme eksikliği olduğunu belirten Gathungu, bunun vergi mükelleflerini milyarlarca Şilinlik potansiyel kayba maruz bıraktığını ifade etti.
Haziran 2026'da sona eren yıldaki harcama artışında, borç yeniden yapılandırma için uluslararası tahvil ihracı ve Eurobond geri alımı ile faizleri öne çıktı. Nyakang’o, Hazine'nin Eurobond geri alımının mali kazancını göstermesi gerektiğini ve bu harcamaların bütçe hazırlama aşamasında incelenmesi gerektiğini belirtti.
Acil durum çekimleri aracılığıyla finanse edilen kalemler arasında öğretmenler için Sosyal Sağlık Kurumu (SHA) ödemeleri, sübvansiyonlu gübre ve açıklanmayan bir yol yapım projesinin feshi yer aldı.
Nyakang’o, taslak bütçedeki bazı kalemlerin onaylanmış bütçede yer almadığını ancak acil durum çekimleri kapsamında finanse edildiğini söyledi. 2027 Afrika Uluslar Kupası ev sahipliği hakları için taslak bütçeye dahil edilen ancak onaylanmış bütçeden çıkarılan bir harcamanın acil durum penceresinden ödendiğini örnek gösterdi. Benzer bir durum, öngörülebilir bir yükümlülük olmasına rağmen Afrika Uluslar Şampiyonası ev sahipliği hakları için yapılan bir harcamada da yaşandı.
Önceki Yönetim Eleştirileri ve Mevcut Durum
Madde 223 kapsamındaki harcama eğilimi, Ruto yönetiminin önceki yönetimi, usulsüz süreçlerle milyarlarca Şilinlik şüpheli anlaşmalar için acil durum penceresini kullanmakla suçlamasıyla çelişiyor. Ruto, özellikle selefi Uhuru Kenyatta'yı, Telkom Kenya'nın hissesini almak için harcanan parayla Madde 223'ü manipüle etmekle eleştirmişti. Bu devralma, daha sonra parlamentoda soruşturmaya konu oldu ve halen mahkemede görülüyor.
Nyakang’o, finanse edilecek projelerin uygunluğu konusundaki sorular artarken bazı çekim taleplerini reddetmek zorunda kaldı. Reddedilen talepler arasında Devlet Sarayı'ndaki operasyonel giderler, Konza Technopolis'te bir afet kurtarma merkezi edinimi ve Kenya Gelir İdaresi'nin (KRA) sistem yükseltmesi yer alıyordu.
Kenya'da acil durum harcamalarının artması, bütçe sürecinin şeffaflığı ve hesap verebilirliği hakkında ciddi soruları gündeme getiriyor. Bütçe Denetçisi ve Sayıştay Başkanı, Anayasa'nın 223. Maddesi'nin kötüye kullanıldığını ve rutin harcamaların acil durum adı altında yapıldığını belirtiyor. Bu durum, kamu fonlarının etkin kullanımı ve mali disiplin açısından önemli endişelere yol açıyor.
Kaynak: Business Daily Africa